Öğrenilmiş Çaresizlik

Öğrenilmiş Çaresizlik

Kişinin geçmişte yaşadığı olumsuz deneyimler, başarısızlıkların karşısında yılması ve mücadeleyi bırakmasıdır. Daha önce çaresiz kalınan durumlar nedeniyle gelecekte ortaya çıkacak fırsatlar karşısında da çaresizmiş gibi hareket edilmesidir. Bu durumda birey çok fazla sayıda başarısızlığa uğramıştır ve ne yaparsa yapsın elinden bir şey gelmeyeceğini düşünür. Mücadele etme gücünü ve tekrar deneme cesaretini kaybeder.

 

İlk olarak hayvanlar zerinde yapılan deneyler sonucu ortaya çıka bu durum zaman içerisinde insanlarda da gözlemlenmiştir. Hayvanlar da insanlar gibi öğrenerek kaderlerine göz yummuşlardır. Örnek vermek gerekirse; en bilinen deneylerden bir tanesi APE (insansı maymunlar) üzerinde yapılanıdır. Bir kafes içerisinde tam ortada bir merdiven ve bu merdivenin tepesinde de muz salkımı bulunmaktadır. Kafeste bulunan maymunlar hiçbir şekilde muza ulaşmak için çaba göstermezler. Bunun sebebi ise; deneyin başında kafeste bulunan maymunlar muzu almak istediklerinde tazyikli su ile karşılaşmışlardır. Her denemelerinde bu başlarına geldiği için artık tazyikli su verilmese de muz salkımına ulaşmak için bir amaçları da kalmamıştır. Bu deney 5’erli gruplar halinde maymunlara yaptırılmış ve kafese yeni gelen maymunların muza ulaşmaya çalıştıklarında kafeste olan diğer maymunlar tarafından dövüldükleri gözlemlenmiştir. Ulaşılan sonuç ise; öğrenilmiş çaresizlik ve toplum baskısıdır. Sebebi şudur ki daha sonraları gelen 5 maymun daha merdivene ilerlerken dayak yemeğe başlamışlardır. Ve tüm bunların sonucunda öğrenilmiş çaresizlik yaşadıkları için asla muza erişmeyi denemiyorlar. Çaresizlik öğrenilen bir durumdur. İnsanlarda da bu araştırmalar göstermektedir ki bireyler maruz kaldıkları olumsuz olaylarda, davranışlarıyla bu olumsuz olayları ya da durumları kontrol edemediklerini gördüklerinde güdüsel, bilişsel ve duygusal anlamda bir yetersizlik haline girmektedirler. Yani olumsuz sonuçları kendi davranışlarıyla değiştiremediğini deneyimleyen bireyler, ileriki zamanlarda aynı durumlara maruz kaldıklarında durumu çözmek için herhangi bir motivasyon göstermemektedirler. Bunun karşılığı olarak bireyde gelişen durum: ‘ne yaparsam yapayım kontrol bende değil.’ oluyor. Dolayısıyla hem motivasyonsuzluk hem de bunu bir kabullenme durumu oluyor. Örneklemek gerekirse; bir öğrenci sürekli derslerini çalışıyor, devamsızlık yapmıyor ve derslerini kaçırmıyor gerekirse özel ders alıyor ama sınavdan geçemiyor. Bir süre sonra sınavda tekrarlayan başarısızlık öğrencide ‘ben ne yaparsam yapayım, bunun sebebi benim.’ düşüncesini doğuruyor ve ders çalışmayı bırakıyor. Ders çalışmayı bıraktığı anda çaresizliği öğrenmiş olduğunu anlıyoruz. Her birey aynı sonuçları göstermeyebilir. Bunun sebebi de kişilik yapısıdır. Öğrenilmiş çaresizlik, denemenin yolları varken denemeyi bırakmaktır. Denemekten vazgeçmeyen ve önüne koyduğu hedefi yerine getirmek için çabalayan bireylerde bu durum gözlemlenmemektedir.

 

Sormak ve sorgulamak, iyi gözlem yapmak ve deneyimlerden iyi ya da kötü tecrübe kazanmak o veya bu şekilde hayatlarımızı etkilemektedir. Gideceğiniz yolu kendiniz seçersiniz.

 

 

Psikolog Feza OKTAY